Thanh Xuân 18×2: Lữ Trình Hướng Về Em
Khi xem phim về, mình từng nhận xét rằng Thanh Xuân 18×2 không lên gân, không lạm dụng gào thét, chửi bới hay khóc lóc thảm thiết, không cần twist này nọ, ra vẻ thông thái và triết lý cao siêu, thậm chí còn không có dùng nhiều thoại hoặc punchline nào để tỏ ra nguy hiểm. Tất cả là một câu chuyện nhất quán, dễ hiểu, được dẫn dắt chậm rãi, như lật từng trang sách, hoặc chơi visual novel đẹp, nhẹ nhàng. Chỉ vậy thôi mà câu chuyện của phim có thể khiến người xem đồng cảm, lưu giữ như một ký ức đẹp khi bước ra khỏi rạp, nhưng liệu đó đã là tất cả?
Nhà làm phim đã trau chuốt tới mức nào để được sự thuần phác ấy? Thuần phác có nghĩa là không trau chuốt, nhưng giản đơn có chủ đích đến mức tài tình như vậy để chạm tới mọi người, là biểu hiện của lô hoả thuần thanh, tức đạt kỹ thuật điêu luyện trong một lĩnh vực. Khi nhìn nhận câu chuyện tình của Jimmy và Ami thực ra lại vô cùng tinh tế, thì hẳn là tựa phim do hai quốc gia hợp tác này phải có tâm tư của cả người Đài và Nhật, với những điểm chung về lịch sử, văn hóa, chính trị, xã hội như thế nào được ẩn chứa phía sau chăng?
Khoan nói chuyện Fujii Michihito (The Last 10 Years) là một đạo diễn sâu sắc và Nhật Bản là nền điện ảnh lớn, thì hầu như các phim Đài Loan, Hong Kong gần đây mình xem bất kể là phim hài hay kinh dị đi nữa đều đâu đó được lồng ghép những chi tiết liên quan đến các đặc điểm lịch sử, chính trị, xã hội của họ, ví dụ như mình từng viết về Quỷ Môn Quan: Gọi Hồn (Back Home) – Tâm tư của người trẻ Hong Kong chẳng hạn. Thì 18×2 cũng vậy, có thể xem đây là “lá thư tình” vượt thời gian, thể hiện sự cam kết hữu hảo giữa thế hệ trẻ Nhật Đài.
“Con trai miền Nam dịu dàng một cách kì lạ”
Đi vào vấn đề chính, vì sao Ami lại đến Đài Loan, vì sao chuyện tình của cô với Jimmy vừa chớm nở đã phải kết thúc, vì sao Ami đã mất nhưng lời hứa với cô lại giúp Jimmy trưởng thành và thành công trong cuộc sống, và vì sao hành trình quay lại Nhật của một chàng trai Đài lại tiếp thêm nghị lực cho anh ta sau thất bại trong công việc? Tất cả phải quay lại những năm 1890, khi Nhật Bản chiến thắng trước nhà Thanh và Hiệp ước Shimonoseki giúp Nhật có chủ quyền vĩnh viễn đối với Formosa (tức Đài Loan), Đài Loan là thuộc địa đầu tiên của Nhật.
Mặc dù gọi là Nhật “chiếm đóng thuộc địa”, nhưng hóa ra trong vòng 50 bị chiếm đóng ấy, Đài Loan lại phát biển vượt bậc và đời sống của người dân trên hòn đảo này cải thiện đáng kể, xung đột giữa Nhật Bản và người bản xứ là không quá nghiêm trọng và sớm được dẹp yên. Về tổng thể, Đế quốc Nhật đã có rất nhiều thuận lợi ở Đài, như đúng học thuyết chính trị “Nam Tiến Luận” của họ (Nanshin-ron, 南進論, hay “Southern Expansion Doctrine”). Đài Loan chính là ví dụ hùng hồn nhất cho sự thành công và tính hợp lý của học thuyết Nam Tiến Luận.
Thời gian đầu, các phong trào kháng chiến diễn ra thường xuyên ở nhiều vùng khác nhau của Đài Loan khiến Nhật Bản gặp trở ngại nhất định, khá chật vật trong việc cai trị, có lúc muốn bán Đài Loan đi, tuy nhiên Nhật Bản sớm có những điều chỉnh trong chính sách, giải quyết và áp chế các mâu thuẫn để mọi sự trở nên dễ dàng hơn. Ami cũng chật vật khi tới Đài, bị mất ví, hết tiền, lang thang đi tìm việc ngoài đường, nhưng cuối cùng may mắn được nhận vào quán Karaoke Kobe, nơi những điều thú vị và ký ức đẹp sẽ được lưu lại, một thời kỳ thuận lợi bắt đầu.
Dòng tiền của Nhật chảy vào Đài thay đổi nơi này thành “thuộc địa kiểu mẫu” với nhiều nỗ lực nhằm cải thiện nền kinh tế, công trình công cộng, công nghiệp, văn hóa của hòn đảo theo hướng tích cực. Nhiều người Nhật đã tới Đài định cư luôn và ngược lại, ví dụ ông chú chủ quán Karaoke Kobe trong phim. Tương tự, sự xuất hiện của Ami giúp cho quán đông khách một cách diệu kỳ, một sự thịnh vượng và năng động bất ngờ đối với hòn đảo, cũng như cha của Jimmy từng nhận xét rằng cậu trở nên yêu đời khi đi làm thêm ở quán Karaoke vậy.
Các bạn cần lưu ý rằng kể từ giai đoạn này và cả trong khoảng thời gian sau đó, sự giao thoa văn hóa và dòng người qua lại rồi tái định cư giữa Nhật và Đài là rất lớn. Cô Ami từ Nhật sang Đài gặp được người Nhật (ông chủ quán Karaoke), cậu Jimmy từ Đài sang Nhật gặp được người Đài (anh chủ quán mì Ramen). Jimmy rất thích manga, game Nhật. Nhạc Nhật được yêu thích ở Đài. Đây là các chi tiết tham khảo có chủ đích của nhà làm phim. 18×2 là một tác phẩm điện ảnh hợp tác, nó có những chỗ được lồng ghép để tôn vinh sự giao thoa văn hóa.
Quay lại việc Ami kéo khách tới quán là ẩn dụ cho sự phồn vinh mà Nhật mang tới Đài, nó tạo điều kiện thuận lợi cho nhiều thế hệ những người Đài từ trẻ tới già (đại diện là Jimmy và các cô cậu, bà dì làm ở quán Karaoke). Đối với Ami cũng là trải nghiệm tuyệt vời, vì Nhật cũng bất ngờ khi mối quan hệ với Đài sẽ tốt, nên Ami mới nói: “Con trai miền Nam dịu dàng một cách kì lạ.” – nước Nhật muốn bành trướng khắp châu Á giống như Ami muốn du lịch khắp chốn, nhưng lại vô tình Nam tiến và có Đài Loan là thuộc địa đầu tiên vậy.
Chi tiết tham khảo thú vị khác về sở thích đi du lịch của Ami và chính sách của Nhật Bản thể hiện khi Jimmy được ông chú lái xe tải cho quá giang tới nhà Ami, ông kể rằng Ami muốn sau Đài Loan sẽ đi tới Brazil. Đây không phải chi tiết ngẫu nhiên, vì hai nước cũng có quan hệ chặt chẽ. Chính phủ Nhật Bản từng khuyến khích người dân tới Brazil lập nghiệp, và ngược lại cũng ủng hộ người Brazil tới sinh sống tại Nhật. Đến những năm 90, có hàng trăm nghìn người Brazil hoặc Brazil gốc Nhật tới Nhật định cư, cộng đồng này đông đảo thứ ba chỉ sau Trung và Hàn.
Không có lựa chọn, Ami bắt buộc phải rời đi
Trong phim có câu thoại của bà dì ở quán Karaoke: “Hông ấy Ami ở lại luôn được không, đừng rời đi.” – rõ ràng các thế hệ người Đài đã rất thích sự hiện diện của người Nhật, chẳng muốn rời xa. Tuy nhiên, cuộc vui rồi cũng tàn, 50 năm tươi đẹp của Nhật ở Đài cuối cùng phải chấm dứt. Nếu xem phim thì bạn biết rằng Ami phải đi, vì cô không còn thời gian, dù đã cố níu kéo và muốn sống thêm (Ami muốn thay đổi phương pháp điều trị sau khi gặp Jimmy), nhưng vô ích, chi tiết Ami qua đời ẩn dụ cho sự sụp đổ không thể tránh khỏi của Đế quốc Nhật.
Ami muốn: “Ước gì chuyến đi của tôi kéo dài mãi mãi.” nhưng không thể, năm 1945, việc Nhật Bản thua trận trong Thế chiến 2 kết thúc quyền lực và sức ảnh hưởng của họ ở châu Á – Thái Bình Dương, trao trả lại các thuộc địa trước đó, bao gồm Đài Loan, như chuyến đi của Ami kết thúc và cô rời Đài Loan. Sự kiện trao trả dẫn tới một thời kỳ đau thương cho dân Đài, khi đảo quốc được đặt dưới sự quản lý của Trung Hoa Dân Quốc. Người dân Đài bị đàn áp bởi thiết quân luật cho đến năm 1987, đó là giai đoạn “White Terror” (Khủng Bố Trắng).
Trong thời White Terror, hàng chục nghìn người bị hành quyết hoặc bỏ tù, đó là khoảng thời gian rất khủng khiếp với người Đài Loan (có game và phim Detention nổi tiếng), giới trẻ Đài Loan trong thời gian này học tập và làm việc trong vòng kiềm tỏa, đau khổ và căng thẳng, thất vọng ê chề. Trên thực tế, những trải nghiệm khổ sở dưới ách thiết quân luật của Quốc Dân Đảng càng khiến các thế hệ người Đài nhớ về giai đoạn trước 1945, khi người Nhật vẫn còn hiện diện.
Mặc dù rất nhớ, và sau đó là rất đau lòng khi biết Ami qua đời, nhưng Jimmy đã không sớm sang Nhật để thắp nhang cho cô (trong một cuộc điện thoại, Jimmy khuỵu xuống và khóc khi nghe tin dữ, khi đến nhà Ami, cậu xin lỗi cô Yuko mẹ của Ami vì giờ này mới đến). Chi tiết này cũng có lý do của nó, vì giai đoạn White Terror rất dài, thời kỳ thiết quân luật này của Đài Loan là thời kỳ thiết quân luật lâu nhất trên thế giới vào thời điểm nó được dỡ bỏ, kéo dài từ năm 1949 đến 1987. Ngoài ra, Jimmy bị ám ảnh và cuốn vào công việc vì lời hứa “thành công mới gặp lại” và quên đi chính mình.
Bối cảnh phim lấy những năm 1990 cũng hợp lý, bởi vào cuối thập niên 80 khi thời kỳ thiết quân luật qua đi, thì thập niên 90 là lúc Trung Hoa Dân Quốc tiếp tục các cải cách dân chủ, mọi việc dần trở lại bình thường khi cơn ác mộng đã chấm dứt, việc giao lưu văn hóa, du lịch thực sự đã được thúc đẩy. Chính ở giai đoạn 1990, Đài Loan trở thành đảo quốc phát triển. Chúng ta có điểm nhấn quan trọng là phim Love Letter của đạo diễn Shunji Iwai mà Thanh Xuân 18×2 đã được truyền cảm hứng rất nhiều, phim Love Letter ra mắt năm 1995.
Câu chuyện tình và hành trình “ôn cố tri tân”
Có một điều được khẳng định rất rõ trong phim, đó là mặc dù chuyện tình của Jimmy và Ami còn chưa thực sự bắt đầu, nhưng nó đã giúp cho Jimmy có ước mơ và động lực để thành công trong cuộc sống, giống như những gì mà Nhật Bản làm ở Đài Loan vốn chưa trọn vẹn như ý định ban đầu, nhưng nó thực sự đã tạo nền tảng để Đài Loan lớn mạnh. Dù có được thành tựu đáng kể, nhưng đến khi thất bại, Jimmy lại nhớ đến Ami và nước Nhật để vượt qua và tìm lại bản thân mình.
Việc Jimmy tới Nhật không chỉ để đối mặt với sự thật là Ami đã mất, mà còn là biểu hiện của việc tìm kiếm sự giúp đỡ về tinh thần. Bị đá khỏi ghế CEO của công ty game (vấp ngã trên thương trường khi đối mặt với các ông lớn giữa thời biến động), Jimmy bắt đầu hành trình về nguồn cội của Ami giữa vùng tuyết trắng để trân trọng ký ức của họ, đây là “ôn cố”. Trong hành trình đó, Jimmy gặp đồng hương của mình đang lập nghiệp ở Nhật (ông chủ quán ramen), gặp người bạn Nhật mới (cậu trai trẻ trên tàu, cô chủ quán netcafe), đó là “tri tân”.
Nhờ có duyên gặp gỡ, được chia sẽ và đồng cảm trên đất Nhật, Jimmy trở lại Đài Loan với tâm thế mới và bắt đầu lại sự nghiệp, một Jimmy giờ đây đã trưởng thành sẽ chẳng thể bị đánh bại hoàn toàn. Đài Loan mắc kẹt giữa các cường quốc, đặc biệt là Trung Quốc và Mỹ, trong tình thế này Nhật Bản luôn là một quốc gia vô cùng thân thiện và có chính sách đặc biệt có lợi cho Đài Loan, gần đây nhất có thể lấy làm ví dụ tiêu biểu là chính sách tương trợ giữa Nhật – Đài thời đại dịch, tượng trưng cho tình hữu nghị không thể lung lay.
Nhìn chung, Thanh Xuân 18×2 có thể được thưởng thức như một tựa phim lãng mạn thuần túy, nhưng không thể phủ nhận những ẩn dụ và chi tiết tham khảo liên quan tới lịch sử, chính trị rất rõ ràng. Như đã nói ở trên, tựa phim hợp tác Đài – Nhật này truyền tải một thông điệp mạnh mẽ về sự cam kết hữu hảo của giới trẻ Nhật Bản – Đài Loan để hướng tới tương lai, thông qua việc trân trọng các giá trị và nhân duyên vốn có trong lịch sử của họ.
Đọc Thêm?
Tính biểu tượng của James Bond?
