Adam’s Apples (2005)

Adam’s Apples (2005) là phim hài đen Anders Thomas Jensen biên kịch và đạo diễn, cùng các diễn viên đã gắn bó với ông qua nhiều dự án: Mads Mikkelsen, Ulrich Thomsen, Nicolas Bro, Ole Thestrup, Nikolaj Lie Kaas… Khi nhắc đến hài đen của châu Âu, cụ thể hơn là Anders Thomas Jensen, bạn hãy hiểu rằng bộ phim sẽ không dễ xem chút nào, nhất là đối với khán giả chỉ quen với phong cách làm phim của nền điện ảnh Mỹ. Tuy nhiên, nếu chịu khó tìm hiểu, xem thêm phim cùng khu vực, bạn sẽ nhận ra điểm kỳ tài của Adam’s Apples.

Nội dung phim

Adam O. Pedersen (Ulrich Thomsen) là tên tội phạm theo tư tưởng neo-nazi phải chịu thời gian cải tạo tại một nhà thờ địa phương do linh mục Ivan (Mads Mikkelsen) quản lý. Trái ngược với ấn tượng ấm áp mang lại ban đầu, ở Ivan nhanh chóng lộ ra vài vấn đề. Đầu tiên là đức tin cực đoan cùng thế giới quan tích cực đến méo mó của ông. Mọi thứ đối với Ivan đều là thử thách của quỷ dữ hòng kéo ông khỏi Chúa. Adam’s Apples dựa trên Sách Job trong Kinh Thánh cùng một số kinh điển Kitô giáo khác.

Cuộc đời của Ivan từ khi sinh ra đã là địa ngục: mẹ qua đời khi sinh ra ông, cha ruột lạm dụng hai chị em ông từ nhỏ, con trai Ivan sinh ra bị bại não và vì không chịu nổi điều đó, vợ Ivan tự sát. Chưa kể, ông còn bị ung thư não, với khối u to như trái bóng bàn. Thứ duy nhất giữ Ivan trụ vững, theo như khán giả có thể diễn giải, đó là đức tin của ông.

Đức tin kỳ quặc của Ivan khiến Adam cực kỳ khó chịu: ông không chấp nhận rằng vợ mình tự sát, không nhận ra rằng con trai mình bại não, tát mặt bên trái thì ông chìa bên phải, con mèo không bị bắn chết mà chỉ vô tình rơi trúng đường đạn. Adam quyết tâm đập nát thế giới quan của vị linh mục. Như đã báo trước ở đầu bài, Adam’s Apples là một phim hài đen khó xem, nó động chạm tới đủ thứ vấn đề khiến bạn phải nhăn mặt, cũng như những câu hỏi đầy thách thức về đức tin tôn giáo.

Mặc cho có vẻ tươi sáng, bộ phim khi kết thúc để lại nhiều câu hỏi hơn là giải quyết vấn đề. Vì sao tôi nói đây là bộ phim tài ba của Jensen? Đó là vì ông cân bằng được nhiều tầng lớp thông điệp được sắp xếp ngầm ẩn, nhưng vẫn rất dễ nhận biết, lại không tạo cảm giác gắng sức nào (rằng chi tiết này là ẩn dụ cho cái này, cái kia…). Bạn có thể xem Adam’s Apples như một câu chuyện bình thường, nhưng như vậy lại đánh mất cái hay. Muốn hiểu phim, trước tiên hãy tìm hiểu Sách Job, cũng như hành trình người hùng theo học thuyết của Joseph Campbell.

Lý giải Book of Job (Sách Job)

Sách Job thuộc Kinh Cựu Ước kể về cuộc đời của ông Job xứ Uz với những thử thách gian nan do Chúa Trời đặt ra. Job là một người giàu có và kính Chúa, ông sống đời công chính, làm điều thiện nguyện và nhờ ẩn điển, đời sống ông lại càng sung túc hơn. Satan thách thức rằng, Job yêu kính Chúa chỉ mong được lợi lộc, nếu thử tước hết tất cả những điều ấy xem, Job có còn giữ lòng trung thành không? Bấy giờ Chúa mới cho phép Satan thử thách Job: lấy hết của cải của ông, ban phát bệnh tật cho ông, sau còn lấy mạng cả gia đình ông.

Trong nỗi đau khổ cùng cực, Job xin câu trả lời từ Chúa, bởi ông cho rằng mình đã sống liêm chính nhưng không hiểu sao lại chịu nhiều tai hoạ (chương 30, 31). Người bạn Elihu của Job thì cho rằng ông phải làm chuyện độc ác mới bị Chúa trách phạt như vậy, bởi “Người báo trả con người tuỳ việc họ làm, đối xử với mọi người tuỳ theo cách họ sống”. Từ chương 32 đến 37, Elihu tỏ ra hiểu Chúa và lý giải hành động của Ngài với Job, điều mà sau đó sẽ bị Chúa hiện lên và lật đổ tất cả: “Ai là kẻ dám dùng những lời thiếu khôn ngoan hiểu biết để làm cho kế hoạch của Ta không còn được rõ ràng minh bạch?”

Sau đây là lý giải về Chúa trong sách Job của Joseph Campbell, quyển “Người Hùng Mang Ngàn Gương Mặt” (bản dịch Thiên Nga): “Trong câu chuyện về Job trong Kinh Thánh, Chúa Trời không cố bằng thước tấc con người hay thước đo nào khác biện minh cho những tai ương ban phát cho kẻ tôi đòi đoan chính của mình […] Khi chính Chúa Trời đáp lời Job từ trong xoáy lốc, ngài không tìm cách thanh minh việc ngài làm về mặt đạo đức, mà chỉ khuếch đại sự hiện diện của ngài…”.

“Không có lời giải thích, không nhắc đến lời đánh cược đáng ngờ của Satan mô tả trong chương một Sách Job; chỉ có trình diễn sự thật trong mọi sự thật, ấy là con người không thể cân đo được ý muốn của Chúa Trời, nó xuất phát từ một trung tâm vượt ngoài phạm trù con người. Các phạm trì, quả thật, đã bị Đấng Toàn Năng trong Sách Job đập tan tành và không bao giờ khôi phục lại. Dẫu vậy, với Job thì mặc khải ấy có vẻ đem đến ý nghĩa thoả lòng.”

“Ông là người hùng mà bằng lòng can đảm trong lò nung hừng hực. bằng việc không chịu phủ phục trước quan niệm chung về tính cách Chúa Trời, đã chứng tỏ mình đủ sức đối mặt với mặc khải lớn lao hơn những gì các bạn ông vừa lòng. Ta không thể diễn giải lời ông trong chương cuối đơn thuần là lời của người đang khiếp sợ. Đó là lời của người đã thấy cái gì đó vượt quá bất cứ thứ gì đã được nói trước đó để biện minh“ (lời của người tuyệt vọng).

Ý nghĩa của Sách Job trong Adam’s Apples

Vậy rõ ràng trong Adam’s Apples, Ivan chính là Job, với cuộc đời chịu nhiều gian khổ nhưng chưa bao giờ từ bỏ đức tin của mình. Còn Adam đóng vai người bạn với lời công kích tệ hại, rằng Chúa không thương yêu Ivan mà ghét ông, không phải quỷ dữ mà chính Chúa đã tước đi cuộc đời Ivan. Cũng như Sách Job, cả hai cách hiểu của Ivan và Adam về hành động của Chúa đều sai. Ivan cho rằng quỷ dữ thử thách mình, Adam cho rằng cuộc đời Ivan như vậy là do bị Chúa ghét.

Như đã giải thích ở trên, Chúa hành xử nằm ngoài thước tấc con người và chúng ta không thể sử dụng lý tính trần thế để đặt câu hỏi, ví như nhiều người chế nhạo Sách Job hoặc hình tượng Chúa Trời nhẫn tâm do họ sử dụng phạm trù đạo đức loài người để đánh giá hành động của Đấng. Nói thẳng ra, Chúa là một cách hình tượng hoá cái lực tự nhiên trong vũ trụ, những gì xảy đến với chúng ta ngoài tầm kiểm soát, ngoài khả năng lý giải (ở hiền gặp lành, ở ác gặp dữ..v.v.).

Theo học thuyết monomyth (thần thoại đơn thần) của Campbell, hình tượng Chúa Cha cũng như hình tượng Mẹ Vũ Trụ vừa hiền vừa dữ đã xuất hiện trong thần thoại nhiều nền văn hoá. Nếu mở rộng tìm hiểu thêm những vị thần khác, ta sẽ nhận ra khuôn mẫu ấy, tính hai mặt của tạo sinh và huỷ diệt, nhân từ và giận dữ, “ngài là đầu nguồn của mọi cặp đối lập”. Nhưng đồng thời, để hiểu được ngài, ta phải từ bỏ chấp trước với những đối lập, “gột sạch hy vọng và sợ hãi, thanh thản trong hiểu biết mặc khải về sự tồn tại”.

Vậy tức là, các tai ách của Ivan chỉ là một trong hằng hà sa số bi kịch diễn ra giữa vũ trụ bao la tàn nhẫn này, cũng như những chuyện tưởng như phép màu. Một người nếu đi được đến chỗ biết được bản chất của nỗi thống khổ, thì sẽ đối mặt với chúng một cách dễ chịu. Tư tưởng này bạn thấy quen không? Triết lý Phật học cũng đã đề cập đến vấn đề này qua mối liên hệ giữa Vô Thường, Khổ, Vô ngã. Kitô giáo và Phật học có nhiều điểm tương đồng và không khó hiểu khi hai hệ triết lớn này thường được đem ra so sánh với nhau.

Hành trình của Adam Pedersen

Ngoài Sách Job, Adam’s Apples còn dẫn một vài chi tiết Kinh Thánh khác mang tính tượng trưng. Tâm hồn của Adam được hợp nhất với cây táo nhà thờ, thứ mà từ khi anh đến liên tục gặp những trục trặc như bị quạ ăn, sâu mọt và cuối cùng là sét đánh cháy rụi. Những quả táo đầy sâu khi Adam muốn thách thức Ivan và bị sét đánh khi anh nhận ra mình đã vượt quá giới hạn. Sự chết đi của cây táo đánh dấu bước chuyển mình của Adam. Mọi nhân vật luôn phải trải qua cái chết tượng trưng như vậy để được sinh ra lần nữa, thành con người mới.

Ngoài ra, cái cây, hay bụi cây bốc cháy là hình tượng quan trọng trong Kinh Thánh, là một sự hiện hình của Chúa, cho nguồn năng lượng của ngài. Không rõ đây có phải là ý đồ của Jensen hay không, ông giữ cho mọi thứ ở một chừng mực mơ hồ. Liệu đó có phải là một tín hiệu cho Adam? Dù đó có phải sự hiện diện của Chúa hay không, sau đó Adam đã tìm được mục tiêu cho mình tại nhà thờ, thứ mà anh ban đầu không nghĩ ra mà chỉ lấy việc làm bánh táo làm khởi điểm.

Khi thách thức Ivan, Adam rất tự tin “Tôi là quỷ dữ, không gì thay đổi được”. Thế nhưng, anh ta quên rằng Ivan chưa bao giờ thuyết giảng dài dòng với anh mà chỉ cho anh thấy. Ivan dắt Adam đi gặp một ông già Đức quốc xã trong khoảnh khắc hấp hối, ngày hôm sau Adam dẹp tấm ảnh Hitler treo trên tường. Ivan đánh mất đức tin của mình trong chốc lát, nhưng Adam được tự chứng nghiệm và tìm thấy đức tin cho mình. Tuy nhiên, kết thúc của phim không hề trọn vẹn, nó để lại những câu hỏi khiến câu chuyện vì thế mà tăm tối hơn nhiều.