REVIEW, GIẢI ĐÁP CHI TIẾT THE ODYSSEY (2026): Hành trình hồi hương của Odysseus cũng là hành trình đi sâu vào nội tâm, đối mặt với tội lỗi và tìm kiếm sự bình yên. Phim mang thông điệp hợp thời giữa bối cảnh thế giới đang nhiều xung đột, có quan điểm phản chiến mạnh mẽ, lên án chiến tranh phi nghĩa và những sang chấn mà nó gây ra ảnh hưởng tới từng gia đình, từng con người, qua nhiều thế hệ.
Đầu tiên, để nhiều khán giả không hiểu lầm trước khi đi xem phim và có kỳ vọng sai lầm, thì mình nhấn mạnh rằng Nolan vay mượn chất liệu trong sử thi của Homer để tạo nên một tác phẩm điện ảnh hiện đại, truyền tải thông điệp dành cho khán giả hiện đại. Chứ nó không phải là tác phẩm tôn vinh anh hùng chủ nghĩa như hình mẫu các anh hùng trong thần thoại và sử thi Hy Lạp cổ mà bạn đã biết.
Cái gì quan trọng thì nhắc lại 2 lần, đây là phim phiêu lưu, tâm lý và phản chiến RẤT MỸ, mặc dù nó có vẻ ngoài là tác phẩm sử thi dựa trên nguyên tác của Homer. Trong trường hợp bạn quan tâm và cần hiểu phim, đây là bài viết phù hợp. Đã nói rất rõ rồi nha, nếu quan tâm tới chủ đề và bản chất của phim thì hãy đọc tiếp và cùng bàn luận, còn chỉ vào để chửi bới đâm thọc lung tung thì mình sẽ block.
Đánh số nói lần lượt cho các bạn dễ nắm nha.
1- Odysseus của Nolan:
Odysseus của Nolan chắc chắn không phải là Odysseus trong nguyên tác. Odysseus của Homer là một anh hùng sử thi gai góc, mưu mẹo, đầy kiêu hãnh, người mà sự ngạo mạn, tàn nhẫn, lỗi lầm và những mâu thuẫn nội tại là một phần trong sự huy hoàng và vĩ đại của anh ta. Ngược lại, Odysseus của Nolan được xây dựng như một người đàn ông bị tổn thương cả thể xác và tâm hồn một cách rõ rệt, mang gánh nặng của những mâu thuẫn đạo đức, nuối tiếc và hối hận, thường xuyên trong tình trạng PTSD, và đó là rào cản ngăn anh ta hoà nhập với cộng đồng, với vợ con mình.
Odysseus của Nolan không tự mãn, không thích thú khi trí thông minh với chiêu trò “Con ngựa thành Troy” của mình gây ra sự sụp đổ của vương triều Priam, dẫn đến cảnh tang tóc cho bao nhiêu người dân khác. Quân đội của Agamemnon và cả của Odysseus đã nhân danh chính nghĩa để cướp, phá, giet, hiep… Vì tham vọng của những gã đàn ông quyền lực, một thời đại văn minh sắp suy tàn, luật lệ của các vị thần không còn được tôn trọng, thay vào đó là bạo lực, sự tha hoá, đạo đức của con người đi xuống. Phim liên tục nhắc tới việc Luật Xenia của Zeus bị con người phá vỡ.
Hành trình về nhà của Odysseus ở đây cũng là hành trình vào nội tâm, đối mặt với tội lỗi của chính mình và không được chạy trốn khỏi nó. Trước khi đoàn tụ với vợ con, Odysseus phải trải qua một thử thách cuối cùng là chấp nhận, tha thứ cho chính mình trước đã. Thông điệp của Nolan thông qua Odysseus rất quyết đoán, rằng nỗi đau chiến tranh không thể bị che đậy hay xoá mờ theo bất kỳ cách nào, nó cần được chỉ mặt đặt tên, cần được đưa về đúng bản chất, không thể dùng thơ ca và những câu chuyện vĩ đại để tô hồng tội ác chiến tranh đã được gây ra nhân danh chính nghĩa.
2- Circe của Nolan:
Circe giữ được đặc trưng từ nguyên tác, đó là bà giúp vạch trần bản chất của kẻ khác: những chiến binh chính nghĩa thắng trận trở về lại không hơn một bầy heo.
Trong lịch sử, có rất nhiều kẻ độc tài đã nhân danh chiến tranh chính nghĩa để thực hiện tham vọng, kẻ cầm đầu là Agamemnon mượn cớ đi đòi lại danh dự cho em trai, nhưng thực ra là để chinh phạt, bành trướng quyền lực, thoả mãn tham vọng bá quyền. Giúp em trai cướp lại vợ, nhưng về đến nhà Agamemnon lại bị chính vợ mình Clytemnestra sát hại. Nhà mình lo chưa xong nhưng đi lo quản chuyện người khác. Agamemnon là một kẻ không thể tề gia, thì hắn cũng vô phương trị quốc, vô phương bình thiên hạ. Chi tiết này châm biếm sâu cay những kẻ độc tài nhưng hay nói lời nhân nghĩa khí tiết.
Vua đã nát thì tôi cũng chẳng thể vẹn toàn, quân Hy Lạp sau khi thắng trận thì trên đường về cũng tha hồ cướp bóc ven biển, quân của Odysseus cũng không ngoại lệ, đói khát và đã quen với việc sát phạt, họ không ngần ngại đốt phá làng mạc, trước khi tới đảo của Circe đã đốt sạch và cướp sạch ngôi làng nọ. Circe chỉ làm một việc là phơi bày bản chất súc vật của những chiến binh này ra, chúng là một nhóm đói khát, tàn bạo. Odysseus hoàn toàn khác với những chiến binh của mình, bởi anh ta có lòng trắc ẩn và hối lỗi, ít nhiều còn tôn trọng luật của Zeus, thế nên Odysseus mới không bị biến thành heo.
3- Calypso của Nolan:
Giúp Odysseus “chữa lành” và “rửa tội”.
Calypso của Nolan giữ được hồn cốt của nguyên tác, đó là cô thực sự có tình cảm chân thành với Odysseus. Họ có thể chung sống hạnh phúc với nhau vĩnh hằng, nhưng đó có phải là điều mà Odysseus thực sự muốn, và thứ hạnh phúc mà họ bám vào có thật hay không? Odysseus trôi dạt vào đảo của Calypso trong tình trạng suy sụp cả về thể chất lẫn tinh thần, cô có thể chữa lành cơ thể của Odysseus, nhưng cô bó tay với vết thương tâm hồn của anh. Điều đó khiến chính Calypso cũng căng thẳng, lo ngại, cho thấy tình trạng sang chấn tâm lý có thể lan truyền từ người sang người.
Thứ hoa sen thần kỳ mà Calypso cho Odysseus ăn giống như là một thứ dược phẩm an thần, nó giúp anh ta tạm thời quên đi sang chấn, quên đi ký ức đau thương mà bản thân mình đã góp phần gây ra. Nhưng Y thuật của Calypso chỉ là giải pháp tình thế, nó không thể chạm tới gốc rễ vấn đề. Vì thực sự yêu Odysseus, Calypso ngưng cho anh ăn sen, thúc ép anh nhớ lại ký ức, đối mặt với nó, chấp nhận cho anh rời xa cô để về với vợ con mình vì đó là điều đúng đắn phải làm. Một người bị tổn thương sâu sắc luôn cần có sự giúp đỡ phù hợp, mình thích Calypso của Nolan vì điểm này.
Khi và chỉ khi Odysseus chấp nhận đối mặt với tội lỗi của mình, anh ta mới có thể làm chủ vận mệnh của bản thân, và lúc đó các vị thần cũng sẽ không bỏ rơi anh (Zeus và Poseidon đồng ý đưa anh về Ithaca). Ở chi tiết này, giống như Odysseus đã xưng tội, và anh trầm mình xuống biển, phó mặc cho biển, anh đang rửa tội, và khi sạch tội anh sẽ có cơ hội được hạnh phúc trở lại. Lưu ý là trong Odyssey, bản thân Odysseus đã chọc giận và mang tội rất nhiều với Poseidon, thế nên hành vi trầm mình vào biển và phó mặc cho biển là hình thức hối lỗi và cầu xin tha thứ một cách cao nhất.
4- Polyphemus và Laestrygonians:
Nolan biến tộc người Laestrygonians và gã khổng lồ một mắt Polyphemus thành hiện thân của chiến tranh cơ giới hóa, vô cảm, mù quáng và vô đạo đức – đây là một khía cạnh của chiến tranh hiện đại, khi hoả lực càng mạnh, giáp càng dày, công nghệ càng tân tiến thì sẽ chiếm ưu thế bất chấp giá trị đạo đức, phi nghĩa hay chính nghĩa. Đám người thắng trận của thành Troy được xem là chính nghĩa, và họ tha hồ cướp bóc tàn sát dân lành, nhưng đến khi họ gặp những thế lực mạnh hơn hẳn thì lại bị xiên như xiên cá, đuổi như đuổi gà.
Sự vĩ đại của phe thắng cuộc được ca tụng trong lời ca tiếng hát hoá ra cũng chỉ là để mua vui một vài trống canh. Chi tiết này chỉ ra bản chất chiến tranh vốn là tàn bạo, là mạnh được yếu thua, là trò chơi bắt nạt, gán ghép chiến tranh với sự huy hoàng và chính nghĩa chỉ là lời dối trá. Trong nguyên tác, Laestrygonians và Polyphemus chủ yếu là những thử thách về Luật Xenia của Zeus (luật về lòng hiếu khách), cũng như sự thận trọng và phụ thuộc của con người vào các vị thần. Tóm lại, cùng một hình ảnh, nhưng ý đồ của Nolan có khác.
5- Penelope của Nolan:
Penelope là một người phụ nữ xinh đẹp, đảm đang, chung thuỷ nhưng đang suy sụp và chịu đựng tới hạn sau 20 năm chờ chồng, một mình chăm con.
Nhân vật khá trung thành với nguyên tác, nếu có khác chăng thì ở cách thể hiện thái độ của nhân vật, Penelope của Nolan được khắc họa mạnh mẽ hơn, cảm xúc mãnh liệt, tham gia tích cực vào chính trị, được định hình bởi tình yêu lẫn lý trí, đây không phải là cách thể hiện một mệnh phụ phu nhân thời xưa, mà thực ra là một nữ chính trị gia thời hiện đại. Ở trong sách thì Penelope trì hoãn, im lặng, âm thầm kháng cự hơn là sự bùng nổ của Anne Hathaway trên màn ảnh, sự mãnh liệt này cũng là để phù hợp với nhịp độ phim nha.
Anne Hathaway đã chia sẻ rằng trong phim của Nolan, cô tiếp cận nhân vật Penelope “không phải với tư cách một người thụ động quan sát, mà tích cực giữ cho Ithaca gắn kết”, cô được thúc đẩy bởi tình yêu nhưng có ý thức chứ không chỉ đơn thuần là nghĩa vụ.
Chi tiết cây cung và thử thách bắn cung của Penelope mình đã nói trong bài trước rồi, Penelope cầm cây cung như một biểu tượng của thẩm quyền mà Odyssey để lại, người chồng/người chủ vắng nhà, nhưng không có nghĩa là nhà thiếu chủ, vợ thiếu chồng. Một người đàn ông thực thụ sẽ luôn có cách giành lại ngôi nhà của mình, và cũng luôn có cách để kiểm chứng lòng chung thuỷ. Vương quyền phải được chứng minh bằng thực lực, tình yêu phải được thử thách bởi thời gian, đó là lý do Antinous không thể cướp ngôi, cũng không thể cướp vợ của Odysseus.
6- Antinous:
Trong nguyên tác, Antinous là kẻ xấc xược và hung hăng nhất trong số những người cầu hôn, hắn là kẻ cầm đầu trong âm mưu lợi dụng lòng tốt của Penelope để chiếm đoạt của cải nhà Odysseus một cách toàn diện, ăn hết thịt, uống cạn rượu, ép tái hôn. Trên phim, Nolan tiếp tục thể hiện Antinous theo hướng chính trị hiện đại, xem hắn như một kẻ cơ hội chủ nghĩa chính trị (political opportunism), lợi dụng hoàn cảnh hoặc tình huống để trục lợi cá nhân, không quan tâm đến nguyên tắc, đạo đức hay hậu quả đối với người khác, miễn là tiện lợi cho bản thân.
Bản thân Antinous cũng là một sản phẩm của chiến tranh.
Chiến tranh tạo nên loạn lạc, vợ mất chồng, con mất cha, hiển nhiên sẽ trồi lên những kẻ cơ hội, hèn nhát nhưng tham lam. Trong lịch sử có rất nhiều cá nhân và tập thể cơ hội chủ nghĩa giàu lên nhờ chiến tranh, đây là thực tế đời sống.
7- Telemachus:
Telemachus là một chàng trai trẻ đầy bất an, chứng kiến nhà mình bị những kẻ cầu hôn chiếm đoạt và mẹ mình bị ép buộc tái hôn.
Cả Homer và Nolan đều khắc họa Telemachus như một người cần trở nên trưởng thành, có khả năng sử dụng bạo lực để bảo vệ gia đình và chống lại sự ngược đãi, chứ không phải là nạn nhân thụ động của những kẻ cơ hội như Antinous. Khác biệt ở chỗ là trong sử thi của Homer, Telemachus trực tiếp tham gia vào cuộc tàn sát những kẻ cầu hôn dưới sự hướng dẫn của Odysseus và cậu sẽ có xu hướng trở nên giống như cha mình. Còn trên phim thì hành trình của Telemachus bao gồm cả đấu tranh nội tâm rõ rệt hơn về việc liệu cậu có muốn chấp nhận và tham gia vào hành vi bạo lực hay không, có lặp lại những sai lầm và thiếu sót của cha mình hay không. Cũng giống như người trẻ ngày nay vậy, họ cần suy nghĩ trước khi ủng hộ hoặc không ủng hộ các phe phái gây xung đột quân sự đang diễn ra trên thế giới.
8- Agamemnon, Menelaus, Clytemnestra/Helen của Nolan:
Trong phim, Lupita vào dual roles Helen và Clytemnestra để biến họ thành hai khía cạnh khác nhau của cùng một vấn đề, những người phụ nữ bị cuốn vào cuộc chiến do đàn ông gây ra có thể mang sắc thái rất khác nhau khi chào đón người đàn ông của họ trở lại, họ có thể bao dung và tha thứ, họ có thể phản bội và báo thù. Hai anh em Agamemnon và Menelaus cưới hai chị em Clytemnestra và Helen, họ cùng thắng cuộc và trở về, nhưng số phận rất khác nhau. Agamemnon bị vợ sát hại, trong khi Helen và Menelaus trùng phùng. Dù bằng cách nào thì gia đình họ sẽ chẳng bao giờ còn êm ấm như xưa.
Không phải tự nhiên mà có câu 3 năm đi Mỹ em chờ, 2 năm đi lính em lờ anh luôn. Người cựu binh trở về từ chiến trường dù có chiến thắng thì cũng khó đoán trước được điều gì đang chờ họ ở nhà.
“Thế giới sẽ chẳng bao giờ như cũ.” – Một câu thoại trong phim.
Cấu trúc nói trên khá giống nguyên tác, chỉ khác ở chỗ Helen của Lupita bị huỷ hoại hoàn toàn về thể xác và tinh thần, trở thành là nhân chứng sống cho hậu quả của cuộc chiến phi nghĩa đội lốt chính nghĩa của Agamemnon. Về mặt biểu tượng, Helen ví dụ trực quan cho việc thể xác và những lựa chọn của một người phụ nữ bị biến thành nguyên cớ để biện minh cho bạo lực và tham vọng của nam giới, hoàn toàn trái với ý muốn của họ.
Lưu ý, sự nghiệt ngã mà hai cặp Agamemnon/Menelaus và Clytemnestra/Helen trải qua sẽ là foil (tương phản) cho màn tái hợp cuối cùng, nồng ấm và trọn vẹn của cặp nam nữ chính.
9- Sirens của Nolan:
Một sự thay đổi khiến mình thích thú, nó quá ư là thú vị.
Thử thách gặp Sirens trong phim của Nolan vẫn giữ nguyên cấu trúc từ sử thi Homer (Odysseus bị trói vào cột buồm, thủy thủ đoàn thì bịt tai bằng sáp) nhưng đã biến đổi chức năng của chúng. Trong nguyên tác, Sirens cám dỗ đàn ông bằng cách hát cho họ nghe về “tất cả những đau khổ mà người Hy Lạp và người thành Troy đã phải chịu đựng”, “các bí mật của thần linh”, hay tất cả những điều khoái lạc về bản thân và về thế giới mà họ muốn nghe và muốn biết… họ sẽ dừng lại, nghe, và chết, đây là một bài test về sự tự chủ, kiên định, khắc kỷ. Trong khi phim của Nolan tiến thêm một bước nữa, khiến chúng trở thành một thử thách buộc Odysseus phải trải qua khủng hoảng hiện sinh, tự phân tích, tự phê bình bản thân bằng cách “tua lại” mọi tội lỗi và mọi sự thất bại, mọi sự bất toàn mà Odysseus đã, đang và có thể phạm phải.
Sirens của Homer hành hạ người khác bằng cách cho họ biết quá nhiều về thế giới và những gì họ muốn nghe, Sirens của Nolan tiêu khiển nạn nhân bằng cách cho họ biết quá nhiều về bản thân và những gì họ không muốn nghe, đỉnh chưa 😀
10- Sinon của Nolan:
Sinon không có trong Odyssey của Homer nha, chỗ này Nolan chế cháo, nhân vật Sinon gốc vốn trong Aeneid của Virgil, Nolan bê vào để có thể chất vấn và phát triển xa hơn nữa các xung đột nội tâm của Odysseus, một vai trò vốn thuộc về Elpenor trong nguyên tác của Homer. Chỗ này mình đã lên mấy bài giải thích trong album rồi.
Sinon được Odysseus sắp đặt như bị quân Hy Lạp bỏ rơi ở lại cùng con ngựa gỗ, một cống phẩm dành cho thần linh, màn dối trá vô cùng thuyết phục với Sinon đã khiến quân Troy mang con ngựa vào trong thành. Chiêu trò này trực tiếp lấy mạng Sinon và sau đó dẫn đến sự tàn phá và tàn sát cả thành Troy, điều đó khiến Odysseus mang mặc cảm tội lỗi mãi về sau.
Chi tiết này giúp phim tiếp tục đào sâu vào thông điệp cốt lõi, rằng chiến tranh vốn được xây dựng dựa trên cái chết, bạo lực và dối trá, sự vĩ đại và huy hoàng của chiến thắng chỉ là cái vỏ, còn sâu bên trong là lọc lừa. Ở đây phim tiếp tục đi xa khỏi anh hùng chủ nghĩa của nguyên tác, vì sử thi Homer xem sự khôn ngoan của Odysseus là món quà đáng tự hào, nhưng với Odysseus của Nolan, nó như là một lời nguyền và khiến anh ta cảm thấy xấu hổ, tự trách mình.
—
Thôi 10 mục rồi, coi như tạm đủ, khi nào rảnh đọc sách mà thấy cái gì hay thì mình lại phân tích so sánh tiếp.
TÀI (2026) dưới góc nhìn của một Kitô hữu
