Loạt anime PLUTO (2023) chuyển thể từ manga cùng tên của tác giả Urasawa Naoki có thể xem là món quà ý nghĩa cho người hâm mộ từ những năm 2000s. Bộ phim nhận được đánh giá cao bởi thành phẩm kỹ lưỡng từ nét vẽ cho đến nội dung hợp thời đại dù được viết cách đây 20 năm. PLUTO đánh động vào những câu hỏi mà nhân loại đã sôi nổi bàn luận từ mấy chục năm nay.
Loạt phim PLUTO khiến ta suy ngẫm
Chủ đề mối quan hệ giữa con người với người máy/AI của PLUTO không hẳn là mới bởi trước đó đã có nhiều tác phẩm văn học lừng danh như “Người Máy Có Mơ Về Cừu Điện Không?” của Phlip K. Dick, truyện ngắn “I Have No Mouth, and I Must Scream” của Harlan Elison dấy lên câu hỏi tương tự về khả năng bạo tàn của máy móc. Hay như trong Dune năm 1956, Frank Herbert từng viết:
“Đã có thời con người chuyển giao sự tư duy của họ sang máy móc với hy vọng điều đó cho họ tự do. Nhưng điều đó lại chỉ khiến họ trở thành nô lệ của máy móc và những người khác. (…) Ngươi không được tạo ra cỗ máy giống như trí óc loài người, hay đúng hơn, một cỗ máy giả tạo trí óc loài người.”
Dune – Frank Herbert
PLUTO của Urasawa Naoki đi sâu vào bản chất loài người thông qua sự mô phỏng của những con robot – sản phẩm được con người tạo ra ngày càng tinh vi đến mức không thể phân biệt với con người sinh học, chúng đã tiệm cận con người. Điểm nổi bật trong PLUTO và cũng là chủ điểm bài viết này, đó là tình cảm khó phủ nhận mà con người đã dành cho người máy.
Cái chết của những người máy tân tiến khiến chúng ta thương tiếc, cảnh phim giáo sư Ochanomizu gục khóc bên chú chó robot đã “chết”, hay quá khứ của thám tử Gesicht. Con người trong phim PLUTO công nhận bộ óc của robot và soạn thảo bộ luật để đảm bảo quyền lợi cho chúng, robot cũng có thể sống, lập gia đình, lao động và hưởng hạnh phúc như con người.
Lòng nhân đạo đối với máy móc
Tình cảm này không chỉ xuất hiện trong phim mà còn là của khán giả đối với nhân vật người máy trong phim, nhân rộng ra là trong thực tế, loài người chúng ta có phát triển tình cảm với robot. Không cần đến mức là những người máy siêu cấp, giống hệt con người như trong phim viễn tưởng, mà chỉ cần là robot thô sơ, thậm chí còn không mang hình dạng người cũng có thể lôi kéo được tình cảm tiếc thương của nhân loại. Sau đây là một số ví dụ điển hình từng có trong đời thực.
Năm 2013, cả thế giới vỡ òa khi NASA công bố rằng xe tự hành Curiosity sẽ tự phát bài Happy Birthday để chúc mừng sinh nhật chính nó trên sao Hỏa. Bạn có thể xem clip này và đọc bình luận để hiểu phản ứng của cộng đồng đối với con robot này. Vào thời điểm đó, Curiosity là xe tự hành duy nhất trên sao Hỏa (hiện nay thì đã có 3 chiếc) và nhiều người cảm thấy thương cho chiếc xe cô đơn. Ngoài ra, cũng có những người ngạc nhiên trước cảm xúc con người có thể dành cho Curiosity.
Năm 2016, con robot Pepper do SoftBank phát triển được đưa vào làm việc tại nhiều nơi như cửa hàng bán lẻ, viện dưỡng lão, nhà hàng… Pepper được thiết kế với khả năng đọc cảm xúc con người và nhiệm vụ của nó thường liên quan đến tương tác với con người. Tuy nhiên, chỉ sau một thời gian ngắn, Pepper bị “sa thải” hàng loạt do lỗi kỹ thuật khiến nó không hữu dụng trong công việc. Pepper thậm chí còn khiến một khách hàng tại Nhật nổi cáu, tấn công khiến nó bị hư hỏng.
Đối mặt với điều này, hàng loạt Pepper đã bị SoftBank đóng gói thu hồi. Giáo sư Oliver Lemon, người lập trình Pepper đã ngạc nhiên khi một số nhân viên tại cửa hàng rượu Margiotta, Edinburgh đã buồn bã, thậm chí có người bật khóc. Trong khi nhiều người lo sợ một ngày nào đó bị mất việc vì robot thì những nhân viên tại đó lại thấy cảm thương cho con người máy bị thu hồi. Họ đã thực sự hình thành tình cảm thân thiết với nó trong thời gian cùng làm việc ở quán cafe.
Năm 2015, cộng đồng mạng lại phẫn nộ trước sự việc hitchBot bị “sát hại”, nó là con robot trong một thí nghiệm xã hội do giáo sư David Harris Smith và Frauke Zeller triển khai. hitchBot được tạo ra để đi nhờ xe khắp nơi trên thế giới, nhằm trả lời câu hỏi về cách con người tương tác với công nghệ và liệu robot có thể tin tưởng con người hay không. Dự án thu hút sự chú ý của cộng đồng quốc tế và hitchBot đã có những chuyến đi an lành qua Canada, Đức, Hà Lan, cho đến năm 2015 khi đến Mỹ thì nó bị phá hủy và lấy mất đầu tại Philadelphia.
Phản ứng trước sự việc hitchBot bị phá hủy quá rõ ràng: một bên là hành vi phá hoại khó hiểu đối với người máy, một bên là nỗi xót thương như thể đó là vụ án mạng đối với con người bằng xương bằng thịt. Đây là ví dụ cực đoan nhất để con người suy ngẫm về quyền và luật robot cũng như xét theo khía cạnh tâm lý học, xã hội học là cách con người nhân hóa máy móc và thiết lập mối quan hệ với chúng. Nếu bạn cần thêm một ví dụ nữa thì ta có TALON 3B, loại robot gỡ mìn mà số phận của chúng là phải nổ tung, thế mạng cho con người.
Các sĩ quan đã trao cho TALON 3B huân chương Purple Hearts và thậm chí từ chối bỏ lại chúng vì như vậy là “vô nhân đạo”.
Tại sao chúng ta yêu quý robot?
Thật ra không cần phải là người máy ở mọi mức độ từ thô sơ tới tinh nhạy, con người từ xa xưa đã luôn thiết lập mối quan hệ cảm xúc với những thứ “vô tri”. Chúng ta có những con búp bê, gấu bông bầu bạn thời ấu thơ. Chúng ta nổi dóa với cái máy vi tính đột nhiên dở chứng ngay lúc quan trọng.
Chúng ta không nỡ ăn cái bánh kem có tạo hình con mèo rất dễ thương, cảm thấy “ớn ớn” khi phải xắn dao vào cái đầu nhỏ đáng yêu ấy. Tương tự, mối đồng cảm con người dành cho robot cũng có cơ chế tương tự, nó là nền tảng cho luật bảo vệ quyền lợi của người máy trong tương lai nếu có.
Câu hỏi về việc vì sao con người có thể yêu quý những cỗ máy đã được các học giả nghiên cứu và trình bày ý kiến của họ. Có người thu gọn người máy về cùng khái niệm với “búp bê”, có người truy nguồn gốc về khía cạnh tôn giáo: con người tạo ra và yêu quý người máy như cách Thượng Đế tạo ra chúng ta. Ari Schulman, biên tập viên tờ The New Atlantis có quan điểm mạnh mẽ hơn, rằng việc con người yêu quý và không màng bị robot thay thế là biểu hiện của sự thiếu trưởng thành về triết học.
Đây là chủ đề lớn và nếu thử tra cứu, bạn sẽ cắm đầu xoay tít trong “hố thỏ”. Nên trong phạm vi bài viết này, người viết sẽ giới hạn trình bày trong quan điểm bản thân đồng tình nhất: bất chấp ngoại hình, chúng ta phát triển tình cảm với người máy khi chúng thực hiện được những công việc giống mình và thay cho mình. Hãy điểm lại những ví dụ phía trên, điểm chung của những con robot đó là gì? Chúng đã thực hiện những hành động giống người, dù ở dạng máy móc cứng nhắc nhất.
Một cánh tay robot gỡ mìn và nổ tung vì con người trên trận mạc, điều đó có khiến bạn liên tưởng đến những chiến sĩ đã hy sinh thật sự vì bom đạn? Tạ ơn Chúa vì giờ đây những cỗ máy này banh xác thay ta. Con robot bị sa thải vì không làm tốt công việc, vì nó than mệt và muốn nghỉ sớm, bạn có liên tưởng đến chính bản thân mình hay không?
80% người dùng từng đặt tên cho robot hút bụi Roomba và khi cái máy bị hỏng không sửa được, họ đòi xác máy trở về, từ chối đề nghị đổi một máy mới hoàn toàn. Cái tên phổ biến nhất thường được đặt cho Roomba là Dustin Bieber và Meryl Streep. Rõ ràng, người dùng hình thành tình cảm với robot hút bụi đã gắn bó với họ trong một thời gian.
Ngoài ra, các nội dung truyền thông đa phương tiện cũng như văn hóa phẩm sách, phim, game cũng góp phần đổ dầu cho tình yêu máy móc. Chúng ta có những bộ phim khoa học viễn tưởng khắc họa những người máy cực kỳ hấp dẫn, dặm thêm chút thống khổ hiện sinh cho chúng: được tạo ra với trí thông minh tuyệt đỉnh chỉ để nhận ra tính vô thường trong sự tồn tại của chính mình. Thật khôi hài khi cuối cùng con người tìm được chút đồng cảm thông qua những nhân vật người máy đang vật lộn với sinh mệnh của chúng.
Vậy thì bạn cũng không cần phải băn khoăn nếu xem PLUTO mà nhận ra bản thân bật khóc vì đứa trẻ robot thô sơ đang chập chững bước đi và bập bẹ hai tiếng ba mẹ, hay con chó robot mẫu cũ gục chết trên bàn làm việc. Đó là những cảm xúc tự nhiên, chứng minh bạn là con người. Hoặc là, tất cả chúng ta đều là những con robot quá thông minh, quá hoàn hảo đến mức biết lừa dối người khác và lừa dối chính mình, thậm chí tự nghĩ ra tên cho giống loài mình là “con người”.
